Yerleşik Yaşam | Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ

Tarihçilere göre; mevsimlik ve özel amaçlı yerleşimler kuran Epiplaelotik ve Mezolitik dönemin ilkel insanları, asalak ve tüketici bir yaşam tarzına sahipti. Neolitik öncesinde balıkçılık, kabuk-bitki toplayıcılığı yapılırken bu dönemle beraber kalıcı ve sürekli yerleşmeler görülür. Bitki ve hayvanları gözlemleyerek yeni yaşam alanları kurulmaya başlanır. Göbeklitepe dönemin bilinen en meşhur merkezidir. MÖ 10.000’lerde başlayıp MÖ 6000’lere kadar devam ettiği saptanan bu zaman aralığında çanak çömlek üretilmeye başlanır; tarım, yerleşik köy hayatı, hayvan evcilleştirilmesi, anıtsal heykel ve kabartmalar görülür. Yine bu dönemde taş ve obsidyen (Volkanik cam) aletler geliştirilir. Bu yenilikler Çanak Çömleksiz ve Çanak Çömlekli Neolitik dönem olarak incelenir. İlk aşama yani Çanak Çömleksiz çağ MÖ 10.000 MÖ 7000 arasında yaşanır.

Çanak Çömleksiz de kendi içinde iki aşamada incelenir. Bin binbeşyüz yıllık “ilk” dönemde uzman elinden çıktığı görülebilen sanatsal ve dinsel buluntular; toprağa yarı gömülü, yuvarlak planlı, üst bölümleri kerpiçle sıvalı saz dallarıyla güçlendirilen barınaklar, kireçtaşından sanatsal ürünler, anıtsal yapılar mevcuttur. Hallan Çemi (Batman), Demirköy, Körtik Tepe ve Çayönü (Diyarbakır), Göbeklitepe (Şanlıurfa) önemli merkezlerdir. Yine bu dönemde yapılar – ortak ve özel kullanımlı olarak ikiye ayrılmakta. Gelişmiş taş kaplar, boncuk yapımı gibi uzmanlık alanları da gelişir.

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’in ikinci aşamasında ise başlangıçta tahıl üretimi belli yerlerde denenir, hayvan üzerindeki kontrol de artmaya başlar. Bu dönemin ortalarında ise tahıl ve bitki yetiştiriciliği artık başladı denilebilir. Yukarıda bahsettiğimiz yuvarlak mimari yapılardan dörtgen yapılara geçilmiş – tek veya çok odalı, taş veya kerpiçten binalar yapılmış. Dörtgen mimari bu dönemin ana farklılıklarındandır. Çakmaktaşı ve obsidyen taş alet işçiliğinde yeni teknolojiler geliştirilir. Yine bu ikinci dönemin önemli uygulamalarından biri de “ölü gömme ve inanç” alanında yaşanır. Konutlardan ayrı özel işçilik ve tekniklerle yapılar meydana getirilir; toplu gömütler, kafatası kültü, iskeletlerin alçıyla kaplanması (Körtik Tepe) dönem yaşamını karakterize eden özelliklerdendir. Diyarbakır Çayönü’nde kafataslarının ayrı bir odada toplandığı bina, Urfa/Nevali Çöri ve Göbekli Tepe’deki bezemeli anıtsal boyutlardaki tapınaklar dönem insanının dinsel alanda ortaya koyduğu ilk eserlerdendir.

Uzatmayalım; bu dönem sonunda tarım yaygınlaşır, domuz-koyun-keçi-sığır gibi hayvanlar evcilleştirilir, avluya sahip iki katlı binalar görülür. Üstte yaşam, altta depolama biçimindeki bu bina tarzı Anadolu özelliği olarak kabul edilmekte. Can Hasan III, Suberde, Aşıklı Höyük ve Boncluklu, Çanak Çömleksiz dönemdeki en erken yerleşimlere ev sahipliği yapan alanlardandır.

Neolitik Çağ (Yeni Taş Çağı), Cilalı Taş Devri olarak da bilinir.

 

Bir önceki yazımız olan Epiplaelotik Mezolitik Çağ Nedir? başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir